Hoe de Romein Sulla ons waarschuwt voor President Trump

In veel opzichten lijkt Trump als staatshoofd zo’n uitschieter dat je flink moet zoeken om een precedent te vinden. Toch lijkt een ruime tweeduizend jaar wat overdreven, but bear with me. De daden van de Romeinse generaal Sulla, en de opeenvolgende kettingreactie in de Romeinse politiek, kunnen ons namelijk veel leren over het gevaar dat Trump vormt voor de Amerikaanse Republiek. 

Het is het jaar 88 v. Christus. Consul Sulla omsingelt met zes legioenen de stadsgrenzen van Rome. Hij heeft zojuist met diplomaten onderhandeld dat hij de stad niet zal binnenvallen zolang de senaat nog in sessie is over de crisis. Rome is in paniek, en met reden. Nog nooit heeft een burger een leger naar haar stadspoorten geleid. De stadsgrenzen zijn heilig, het domein van Jupiter zelf, en het is strikt verboden voor burgers deze met getrokken zwaard te overschrijden. Anders dan veel andere stadsstaten uit die tijd, zijn de Romeinse legers eigendom van de Republiek zelf, niet van de generaal die ze aanvoert. Sulla heeft daar weinig boodschap aan. Hij is uit op wraak en meent dat niet alleen zijn eigen eer, maar ook de hele Republiek in gevaar is gebracht door een kleine groep machthebbers. Alleen hij kan Rome redden. Zodra de diplomaten zijn vertrokken, verbreekt hij zijn belofte en commandeert zijn legioenen om de stad binnen te vallen. Rome wordt voor het eerst binnengevallen door een van haar eigen zonen.

De Romeinse Republiek

Voor een goed begrip van de onnatuurlijke aard van deze invasie is het belangrijk om iets dieper in te gaan op de Romeinse Republiek. Nadat de laatste koning na een seksschandaal verdreven was door het volk (#ancientmetoo), was Rome al zo’n vijfhonderd jaar een Republiek. Het hoogste bestuursorgaan was de Senaat, de uitvoerende macht bestond uit twee consuls verkozen voor één jaar, en het volk werd vertegenwoordigd door tribunen. Waar de meeste Republieken uit die tijd slechts één stad bestuurde, hadden de Romeinen al een rijk veroverd. Rome was heer en meester over het Middellandse Zeegebied, van de Turkse kusten tot de Spaanse marmermijnen. Naast lokale zaken als riolering of stratenbouw, moest de Senaat zich dus bezighouden met het besturen van een wereldrijk. De eerstvolgende Republiek die voor een vergelijkbare uitdaging zou komen te staan werd pas zo’n tweeduizend jaar later in Philadelphia gesticht. 

Hoe kregen de Romeinen het in hun Republikeinse jaren voor elkaar om niet alleen Italië, maar ook de rest van de Mediterraan te domineren? Als je het ze zou vragen zou hun antwoord niet ingaan op militaire macht of commercieel vernuft, maar op de morele grondslag van de Romeinse levensethos. Voor Romeinen ging het landsbelang voor alles. Een burger werd op waarde geschat door de roem die hij voor zijn stad vergaarde. De publieke sector, res publica, was waar een man waarlijk zijn land kon dienen, en persoonlijke ambities en onderlinge competitie werden altijd beteugeld door het algemeen belang. Een burger moest daarom altijd gehoorzamen aan de dictaten van de gemeenschap, gerepresenteerd door de instituten van de Republiek: de Senaat, de consuls en de tribunen. Deze visie op burgerschap zorgde voor ongekende interne vrede en stabiliteit. Waar bijvoorbeeld de Griekse stadsstaten constant ten onder gingen in burgeroorlogen, was er in de Romeinse straten nog nooit een druppel bloed gevallen in broederlijk conflict. Tot het jaar 88 v. Christus dan.

Het verraad van Sulla

In het verkiezingsjaar 89 v. Christus staat de Republiek voor meerdere uitdagingen. Een rebellenleger in de Italiaanse stad Nola blijft weerstand bieden aan de Romeinse legioenen en in Turkije is koning Mithridates in opstand gekomen tegen de heerschappij van de Republiek. De persoon die verkozen wordt als consul heeft een goede kans om het prestigieuze legercommando van de campagne tegen Mithridates te verkrijgen, om daarmee eer en glorie te vergaren. Generaal Sulla, die zojuist de Italiaanse rebellen heeft teruggedrongen tot Nola, verlangt naar dit commando, en voelt dat zijn tijd is gekomen om glorie voor de Republiek te verwerven. 

Zijn grote rivaal is de legendarische Marius, die al zes keer verkozen is tot consul en Rome meerdere malen heeft gered van binnenvallende Germaanse stammen. Ook al is Marius al in de zestig, hij wil nogmaals consul worden en Mithridates op de knieën dwingen. Sulla’s recente succes tegen de Italiaanse rebellen blijkt echter doorslaggevend, en de jongere generaal wordt verkozen tot consul en verkrijgt het commando voor de oosterse oorlog. Sulla keert tevreden terug naar Nola om de opstand te beëindigen, maar onderschat daarmee de gekrenkte trots van Marius. Al snel blijkt namelijk dat de oudere staatsman een deal sluit met volkstribunen om het commando toch te verkrijgen. De deal, vastgelegd in een wetsvoorstel, wordt vervolgens in een volksstemming geratificeerd. Sulla moet machteloos aanhoren hoe een gezant hem dit uitlegt in het legerkampement rond Nola, waarna de gezant hem namens de Senaat beveelt om zijn legioenen aan Marius af te staan voor de oosterse expeditie.

Maar Sulla besluit om het niet machteloos aan te horen. Hij rekent uit dat hij zes legioenen tot zijn beschikking heeft, terwijl Marius onverdedigd is. Ook schat hij (terecht) in dat Marius en de volkstribunen nooit zullen verwachten dat hij met deze legioenen richting Rome marcheert. Al vijfhonderd jaar gaat het algemeen belang, de res publica, boven alles. De inschatting van Marius dat Sulla zijn legers zou afstaan is niet naïef te noemen; iets anders verwachten zit simpelweg niet in het Romeinse DNA. Maar Sulla overtuigt zichzelf dat niet zijn eigen eer, maar de integriteit van de gehele Republiek op het spel staat. Rome veroveren is dus geen vorm van verraad, maar eerder een daad van goed burgerschap. Met deze verklaring overtuigt hij zijn soldaten, en binnen enkele weken overtreedt Sulla’s leger de stadsgrenzen van Rome. Een nieuw tijdperk is aangebroken.

lucius-cornelius-sulla-granger

De nasleep

Sulla’s invasie veroorzaakt twee bloedige burgeroorlogen, de eerste uit de geschiedenis van de Republiek. In beide conflicten is Sulla de overwinnaar. Hij benoemt zichzelf tot dictator om nodige hervormingen door te voeren. Tegenstanders worden op publieke lijsten gezet en bloedig vervolgd. Een jonge Julius Caesar, wiens naam terecht is gekomen op een van de lijsten, is in staat om te vluchten. De macht die Sulla over hem kon uitoefenen heeft ongetwijfeld een grote indruk gemaakt op de jonge, ambitieuze politicus. 

In het jaar 81 v. Christus doet Sulla iets compleet onverwachts: hij gaat met pensioen. Hij verlicht zichzelf van het dictatorschap en stelt zichzelf verkiesbaar tot traditioneel consul. Na twee bloedige oorlogen en een jaar aan alleenheerschappij zag Sulla zichzelf uiteindelijk toch als een traditioneel republikein. Maar wat betekende dat onderhand nog? Sulla had aangetoond dat tradities van honderden jaren oud gemakkelijk opzij geschoven konden worden door één man met ambitie en legers. Hij veroverde Rome met legers die eigendom waren van de Republiek zelf. Hij benoemde zichzelf tot dictator en omzeilde daarmee de macht van de Senaat, de consuls en de volkstribunen. Hij breidde zelfs de heilige stadsgrenzen van de stad uit, bepaald door de ploegsporen van stichter Romulus. Maar Sulla had geen interesse om de macht tot zijn dood vast te houden en beweerde de Republiek gered te hebben. Binnen een paar jaar zou echter duidelijk worden dat eeuwenoude tradities niet gemakkelijk weer hersteld worden, en dat Sulla’s acties een pad hadden gebaand voor een man met grotere ambities. 

Caesar 

32 jaar later, op 10 januari 49 v. Christus, speelt er zich aan de oevers van de rivier de Rubicon een vertrouwde scène af. De Senaat heeft Julius Caesar, veroveraar van Gallië, bevolen om zijn legioenen terug te geven aan de Republiek en af te treden als bevelhebber. Caesar, gekrenkt in zijn trots en gepikeerd dat dit zijn beloning is voor al zijn overwinningen in de naam van Rome, weigert. Met het oversteken van de Rubicon stort Caesar de Republiek in de derde burgeroorlog in 40 jaar tijd. De oorlog duurt vier jaar en strekt zich uit over het gehele Middellands Zeegebied. De uitkomst is bekend: Caesar overwint en benoemt zichzelf tot dictator voor het leven. Binnen een maand wordt hij vermoord door opstandige Senatoren die zich nog niet hebben neergelegd bij de ondergang van hun geliefde Republiek (en macht). Hun poging is tevergeefs. De daden van Sulla en Caesar hebben de zwakte van de Senaat en de republikeinse tradities blootgelegd. De Republiek stond geen absolute macht toe aan individuen, alleen aan het algemeen belang. Maar zodra de res publica werd losgetrokken van haar tradities, waarden en geschiedenis, werd het een buigzaam begrip. Toen Sulla dit had bewerkstelligt, konden de tradities van de Republiek geen weerstand meer bieden aan de roem en legers van een ambitieuze generaal. De achterneef en aangewezen opvolger van Caesar, Octavianus, begreep dit en riep zich, na een nieuwe burgeroorlog, uit tot Augustus, eerste keizer van Rome. De Republiek was ten onder gegaan.

Bovenstaande is geen geïsoleerde reeks gebeurtenissen. Het is geen toeval dat Caesar het grote voorbeeld was van Napoleon, ook een man die de fragiliteit van zijn eigen Republiek goed inschatte. De eerste Mexicaanse Republiek werd binnen elf jaar door generaal Santa Anna praktisch opgedoekt. En natuurlijk was ook de Weimar Republiek niet bestand tegen Hitler en het nationaal-socialisme. Dit zijn echter voorbeelden van fragiele en kortdurende republieken, allen nog in hun formatieve fase en kwetsbaar voor economische plagen en agressieve militairen. De ondergang van de Romeinse Republiek leert ons dat ook een vijfhonderd jaar oud instituut binnen enkele decennia kan ontrafelen. En dat brengt ons dan eindelijk bij de Amerikaanse Republiek en haar nieuwste president.

De Amerikaanse Republiek

De vernietiging van de Romeinse Republiek laat zien dat het belangrijkste levensbloed van een republiek niet haar wetten zijn. Republieken leven op gedeelde normen en waarden die partijdige conflicten overstijgen. Jarenlange gekoesterde tradities die publiek leven vormgeven en haar burgers met trots vervullen voor hun samenleving en bestuurssysteem. In een functionerende republiek halen volksvertegenwoordigers hun legitimiteit niet uit wettelijke procedures, maar uit een gedeelde en publieke acceptie voor de principes waar deze procedures op gebaseerd zijn. Als deze acceptie verdwijnt, zal blijken dat wetten en procedures gemakkelijk aangepast kunnen worden, totdat de oorspronkelijk republiek onherkenbaar veranderd is. 

De normatieve fundamenten van de Amerikaanse Republiek zijn haar rechtstaat en democratische instituties, die voor haar burgers een ongekende vorm van vrijheid creëren die nergens anders op aarde een gelijke kennen. Deze vrijheid uit zich zowel in eerlijke en frequente verkiezingen, als in het kapitalistische systeem dat de economie inricht. Door dit raamwerk heeft elke burger de mogelijkheid om omhoog te klimmen binnen de samenleving om ervoor te zorgen dat zijn of haar kinderen het nog beter zullen hebben. Door dit systeem, uniek in de wereldgeschiedenis en zonder gelijke in de huidige geo-politieke context, hebben de VS de verantwoordelijkheid om ook zoveel mogelijk vrijheid en democratie op andere plekken in de wereld te garanderen. 

Net als Sulla, toont President Trump geen respect voor deze onderliggende normen en waarden van het Amerikaanse project. Een kleine uiteenzetting:

  1. Trump trekt het rechtssysteem in twijfel door te stellen dat het ‘gebroken en oneerlijk’ is, dat rechters met een andere etniciteit niet eerlijk over hem kunnen oordelen, dat rechters die zijn bevelen blokkeren bewust Amerika onveilig maken, dat de FBI niet onbevooroordeeld opereert, dat het ministerie van Justitie onder zijn controle staat en hem moet beschermen en dat hij niet veroordeeld kan worden omdat hij als president boven de wet staat.
  2. Trump valt persvrijheid en het eerste artikel van de grondwet aan door te stellen dat de pers de vijand is van het Amerikaanse volk en dat nieuws dat hem schaadt nep is. Hierbij moedigt hij geweld tegen journalisten op verschillende manieren aan.
  3. Trump trekt zonder bewijs de legitimiteit van Amerikaanse verkiezingen in twijfel door vooraf te stellen dat ze ongeldig zouden zijn als hij zou verliezen en door achteraf te stellen dat hij de popular vote alleen verloren heeft doordat er miljoenen stemmen waren uitgebracht door illegale immigranten. Hiermee maakt hij de uitkomst van het electoraal proces discutabel vanuit partijdige motivaties.
  4. Trump weigert Amerika’s democratische instituties te verdedigen en trekt ze gelijk aan buitenlandse autoritaire en dictatoriale regimes. Hij verdedigt openlijk moorddadige praktijken van Putin, Rodrigo Duterte en zelfs Kim Jung Un. Hiermee verbreekt hij een honderd jaar oude traditie van Amerikaans globaal leiderschap en geeft ruimte aan Rusland en vooral China om dit over te nemen. Ook schaadt hij hiermee het principe van American exceptionalism
  5. Trump kiest in een anti-nazi demonstratie niet openlijk kant voor de nazi-demonstranten, maar stelt dat schuld voor ontstaan geweld te vinden is aan beide zijden van het conflict. Hiermee trekt hij een moreel equivalent tussen nazi’s en mensen die demonstreren tegen nazi’s, terwijl nazi-Duitsland de afgelopen 70 jaar de krachtigste tegenpool was van de Amerikaanse visie van bestuur en moraliteit.
  6. Trump weigert zijn belastingteruggave openbaar te maken, brekend met een decenniaoude traditie. Hiermee geeft hij het Amerikaanse volk geen inzicht in het persoonlijke voordeel dat hij behaalt met zijn beleid. Vooral met het oog op de laatste belastingwet is dit zorgwekkend.

De mensen die lachen om Trump’s blunders en opgelucht adem halen bij zijn incompetentie dit eerste jaar moeten zich bewust zijn van de wijze waarop de nieuwe president met bovenstaande acties het fundament van de Amerikaanse Republiek ingrijpend ondermijnt. En het feit dat nog steeds zo’n 30 tot 40% van het land zijn gedrag goedkeurt toont aan dat zijn gevoelens gedeeld worden door een omvangrijk deel van het electoraat. 

De kracht van rechtse media zorgt ervoor dat deze steun, ondanks Trump’s zeer onconventionele aanpak als president, niet snel hoeft te verminderen. Rechtse media-kanalen worden al jaren ingezet om de Republikeinse presidentskandidaat of president te ondersteunen, maar deze eerdere kandidaten waren allemaal trouw aan bovenstaande fundamenten. Nu wordt het arsenaal van conservatieve en rechtse media ingezet om een man te versterken die deze basisbeginselen verraadt. Om nog een klassieke analogie te gebruiken: Fox News rijdt langzaam een groot houten paard de stadspoorten van de Amerikaanse Republiek binnen.

De Caesar na Trump

Sulla toonde de kwetsbaarheid van de Romeinse Republiek aan, en Caesar en Augustus maakten daar vervolgens misbruik van. Amerikaanse media en opiniemakers dragen vaak aan dat Trump te incompetent is om een succesvolle autoritair leider te zijn. Daarnaast functioneren Amerikaanse instituten nog redelijk in het blokkeren van veel van zijn plannen. Aan de andere kant laten Republikeinse wetgevers zien dat ze uit partijbelang niet in staat zijn om een president van hun eigen partij te stremmen in autoritair gedrag. Ook de rechtse media en een groot deel van de achterban staan open voor zulk gedrag. Het feit dat Trump deze mogelijkheden niet optimaal benut is geen reden om vertrouwen te hebben in het functioneren van de Republiek. Een volgende president kan het huidige politieke speelveld bekijken en het wel volledig naar zijn of haar hand zetten. In dat opzicht zit het gevaar voor Amerikaanse democratie niet in President Trump, maar in een President Pence, Kelly of Cruz.

Dit is de les die Sulla ons leert over het lot van een republiek. Republieken bestaan bij de gratie van haar gedeelde normen en de acceptie daarvan, en het gevaar voor een Republiek schuilt niet in de persoon die de normen verbreekt. Het gevaar schuilt in de persoon die vervolgens het nieuw ontstane speelveld naar de hand weet te zetten.


Verder lezen?

Tom Holland – Rubicon, The Triumph and Tragedy of the Roman Republic

Edmund S. Morgan – Inventing the People, The Rise of Popular Sovereignty in England and America

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s